ความฉลาดภายนอก(ต่อ)

ความฉลาดภายนอกต่อจากสัปดาห์ก่อนอีกอย่างคือ  ความฉลาดทางด้านสติปัญญา (Intellectuals Quotient)

ความฉลาดด้านนี้เป็นการเรียนรู้ศาสตร์ต่างๆ  เพื่อให้เข้าใจต่อโลกและปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น  ซึ่งประกอบด้วยความรู้มากมายหลายแขนงที่จะใช้ในการดำเนินชีวิตหรือการประกอบอาชีพ    ความฉลาดด้านสติปัญญามักมองในมุมของความรู้ว่ามีมากน้อยเพียงใด   แต่การมุมมองเฉพาะด้านความรู้อย่างเดียวนั้นไม่เพียงพอ    ความรู้เป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงได้ ขยายขอบเขตได้     ความฉลาดทางด้านนี้ต้องไปไกลกว่าความรู้คือไปถึงความเข้าใจ    เพราะเมื่อไปถึงความเข้าใจแล้วเราก็จะเห็นถึงความเชื่อมโยงของสิ่งต่างที่โยงใยกันอยู่  โดยที่เมื่อกระทำกับสิ่งหนึ่งก็สะเทือนถึงอีกสิ่งหนึ่ง    แล้วตอนนั้นเราจะมองเห็นคุณค่าของสิ่งต่างๆ  เหล่านั้น   ในที่สุดก็จะเกิดความยินดีและความพอใจกับความเป็นไปซึ่งจะทำให้เป็นผู้ที่มีความสุขได้ง่าย   นอกจากความเข้าใจต่อโลกและปรากฏการณ์แล้วความฉลาดด้านสติปัญญายังรวมถึงการได้เครื่องมือทั้งที่เป็นทักษะชีวิตและทักษะสำหรับอนาคต เช่นทักษะการเรียนรู้  ทักษะการคิดหลายๆ ระดับ    ทักษะทางICT  ทักษะการจัดการ  ทักษะการสื่อสาร  และ ทักษะการเป็นผู้ผลิตปัจจัยในการดำรงชีวิต เป็นต้น 

บทบาทของโรงเรียนต่อการสร้างความฉลาดด้านสติปัญญา

การออกแบบหลักสูตรและการสอนจะต้องเป็นไปเพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้มากกว่าแค่การรับรู้   ออกแบบหน่วนการเรียนรู้อย่างบูรณาการ   ทั้งบูรณาการสหวิชา(เชื่อมกลุ่มสาระ) และ บูรณาการในกลุ่มสาระจะช่วยให้กระบวนการเรียนรู้เข้มแข็ง  ถ้าถามว่า “ทำไมต้องบูรณาการ ?”   เหตุผลสำคัญคือเมื่อเราแยกส่วนของสิ่งต่างๆ  เราจะพบว่าสิ่งนั้นพร่องไป  ขาดความสมบูรณ์   แม้แต่ร่างกายเราก็เช่นกัน  เช่นเมื่อเราไปตรวจวัดสายตาเราจะพบว่าตาแต่ละข้างสั้นยาวไม่เท่ากัน  แต่พอประกอบกันทั้งสองข้างก็ทำให้การเห็นสมบูรณ์ขึ้น  หรือถ้าเราวิ่งขาเดียวเฉพาะข้างที่ถนัดก็จะพบว่าเราวิ่งได้ช้ามากเมื่อเทียบกับการวิ่งสองขาที่รวมเอาข้างที่ไม่ถนัดเข้าไปด้วย   ในป่าที่มีความหลากหลายของพันธุ์พืชจะพบว่ามีความหลากหลายของพันธุ์สัตว์อยู่ด้วย  ดิน น้ำ อากาศ บริเวณนั้นก็สมบูรณ์ไปด้วย  ซึ่งจะต่างอย่างชัดเจนกับแปลงปลูกยูคาลิปตัส หรือแปลงปลูกพืชเชิงเดี่ยวอื่นๆ    วิชาความรู้ก็เช่นกันเราไม่สามารถใช้อย่างโดดๆ ได้ เพื่อแก้ปัญหาเรื่องหนึ่งจำเป็นจะต้องใช้ศาสตร์ศิลป์หลายๆ อย่าง   การออกแบบหน่วยบูรณาการจะช่วยให้ผู้เรียนได้เห็นและได้ใช้ชุดความรู้ได้อย่างแท้จริงตั้งแต่ต้น

กระบวนการเรียนรู้แบบบูรณาการโดยใช้ปัญหาเป็นฐาน Problem-based learning (PBL) เป็นวิธีหนึ่งที่ทำให้ผู้เรียนเข้าใจต่อปรากฏการณ์ต่างๆ และได้เครื่องมือที่เป็นทักษะไปพร้อมกัน   นักเรียนจะเป็นผู้ระบุปัญหาที่ประสบอยู่แล้วแสวงหานวัตกรรมเพื่อลงมือในการแก้ปัญหานั้นด้วยตนเอง

ขั้นตอนการเรียนรู้

1. การเผชิญปัญหา  จากสภาพจริง (ข้อมูลปฐมภูมิ  เป็นปัญหาที่เผชิญอยู่ในตัวคน ในชุมชน ในสังคม ที่จะส่งผลสู่อนาคต) หรือ สภาพเสมือนจริง (ข้อมูลทุติยภูมิ )

2.  การแก้ปัญหาด้วยกระบวนการเรียนรู้    โดยการอำนวยการให้เกิดการเรียนรู้ภายในของแต่ละคน และ  การเรียนรู้ร่วมกัน เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้น สูงขึ้น  อย่างเป็นองค์รวม  ทั้งองค์รวมภายในคนคนหนึ่ง และ องค์รวมที่เชื่อมสัมพันธ์กันอยู่ในระบบใหญ่    ขั้นตอนการเรียนรู้มีดังนี้

          1.  ขั้นชง      เป็นขั้นของกระตุ้นให้เกิดการปะทะจริงทางประสาทสัมผัส   ทางความคิด หรือ ความรู้สึก โดยการสืบค้น  ทดลอง  ปฏิบัติ  เกิดความรู้ความเข้าใจระดับบุคคลจากข้อมูลปฐมภูมิและทุติยภูมิ  ขั้นตอนนี้ครูต้องตั้งคำถามเก่งเพื่อจะปลุกเร้าความใคร่รู้ในตัวผู้เรียน

          2.  ขั้นเชื่อม   เป็นขั้นของการแลกเปลี่ยน และ ตรวจสอบ    เป็นการเชื่อมโยงสิ่งที่ตนเองรู้กับสิ่งที่คนอื่นรู้   ทั้งยังได้ร่วมกันตรวจสอบข้อเท็จจริงที่แต่ละคนพบเพื่อการมองเห็นรอบด้านของข้อเท็จจริง   ขั้นตอนนี้ยังลดความอหังการ์ในตัวรู้   ในขณะเดียวกันโครงสร้างองค์ความรู้และความเข้าใจก็จะก่อขึ้นในสมอง  ในที่สุดก็จะพบคำตอบด้วยตัวเอง   ขั้นตอนนี้ครูต้องเป็นนักอำนวยการที่จะสร้างบรรยากาศให้เกิดการแลกเปลี่ยนกันอย่างแท้จริง  ไม่ผลีผลามสรุปเสียเองเพราะการทำอย่างนั้นจะเป็นการลดทอนศักยภาพการเรียนรู้ในตัวผู้เรียน 

          3.  ขั้นใช้   ซึ่งจะเป็นกระบวนการที่จะทำให้โครงสร้างความเข้าใจในสมองคมชัดขึ้น    โดยการให้ผู้เรียนตอบสนองต่อโจทย์ใหม่ทันทีหลังจากขั้นเชื่อม  เช่น  การทำภาระงานหรือชิ้นงานใหม่  การทำการบ้าน หรือการปรับใช้ในชีวิตจริง เป็นต้น    ขั้นตอนนี้ครูต้องเป็นนักสังเกตการณ์ที่สามารถมองเห็นความก้าวหน้าหรือความขัดข้องของเด็กแต่ละคน 

กรุงเทพธุรกิจ  ISSUE67  4-10 กันยายน 2554

หลงทางเพราะรู้สึกว่าชีวิตไม่มีวันหมด

สถิติของวันนี้วันเดียว  พบว่าเด็กหลายร้อยคนทำแท้ง หรือถูกดำเนินคดีฐานลักทรัพย์ เหตุทะเลาะวิวาท การล่วงละเมิดทางเพศ หรือ คดียาเสพติด
หลงทางเหรอ!
แน่ ล่ะ  บางครั้งหลงทาง 
การที่เราไม่รู้ว่าจะตายเมื่อไหร่จึงมักทำให้เราเผลอคิดว่าชีวิตเป็นสิ่งไม่ มีวันหมด(เช่น ขณะที่เราสวยอาจจะรู้สึกว่าความสวยจะไม่มีวันหมด  ขณะที่เราแข็งแรงความแข็งแรงนั้นจะไม่มีวันหมด ขณะที่เรามีอาหารเราก็ไม่ได้คิดถึงวันที่มันจะหมด ฯลฯ)   ดังนั้นอะไรบางอย่างที่มันดูสนุก มันส์ๆ ที่ผ่านเข้ามามันจึงได้เกิดขึ้นได้ง่ายโดยที่เราเองบางครั้งก็ไม่รู้ตัว  ซึ่งมันก็เป็นได้แค่ช่วงสั้นๆ เท่านั้น
ใช่ล่ะที่เราจดจำบางช่วงเวลานั้นได้ด้วยที่มันเป็นช่วงเวลาที่รู้สึกดี  และทำให้เราปักใจเชื่อว่าช่วงเวลาดีดีอันแสนสั้นนั้นคือชีวิตทั้งหมด  มันมีน้อยแต่รู้สึกว่ามีมาก เหมือนที่เรารู้สึกว่าเราได้เห็นพระจันทร์เต็มดวงบ่อยครั้งเสียจนนับครั้งไม่ถ้วนทั้งที่จริงเราเห็นไม่เกินคนละสามสิบครั้งในชีวิต    
เพราะเราเผลอรู้สึกว่าชีวิตเป็นสิ่งไม่มีวันหมด  กว่าจะรู้ว่าหลงทางก็ต่อเมื่อบางอย่างในชีวิตได้หมดไปแล้ว

ความฉลาดทางด้านร่างกาย (Physical Quotient)

ต่อจากสัปดาห์ก่อนหน้าที่ผมได้กล่าวถึงว่าอะไรคือความสำเร็จของการจัดการศึกษาซึ่งแยกหยาบๆ ได้เป็นสองอย่างคือปัญญาภายนอกและปัญญาภายใน   วันนี้จะขอกล่าวถึงความฉลาดทางด้านร่างกายซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปัญญาภายนอกที่หมายถึงเป็นการพัฒนาผู้เรียนให้สามารถดูแลและใช้กายอย่างมีคุณภาพ  มีความแข็งแรง  อดทน อวัยวะทุกส่วนทำงานอย่างสอดประสานกัน

นับย้อยจากอดีต  มนุษย์ต้องมีร่างกายแข็งแรงกำยำถึงจะอยู่รอดได้  มนุษย์เราใช้ศักยภาพทางร่างกายเพื่อหาอาหาร  สร้างที่อยู่อาศัย  หนีภัย หรือ ปกป้องตัวเอง   ปัจจุบันคนส่วนใหญ่มีพฤติกรรมการใช้ร่างกายต่างกันอย่างสิ้นเชิงกับคนในอดีต  ตื่นเช้ามาก็ไม่จำเป็นต้องดิ้นรนหาอาหาร  หรือหนีภัย  การเดินทางหรือทำกิจกรรมต่างๆ ก็มีเครื่องมือช่วยให้เบาแรง  ช่วงเวลาส่วนใหญ่ของวันหมดไปกับการนั่งทำงาน  เราใช้สมองกับนิ้วมือไม่กี่นิ้ว  แน่ล่ะว่าศักยภาพทางร่างกายหลายอย่างที่ไม่ได้ถูกใช้จะลดทอนลง เช่น ความแข็งแรงของกระดูก  ความยืดหยุ่นของเส้นเอ็น  กล้ามเนื้อลีบเล็ก  ส่วนสายตาที่ใช้จับจ้องอยู่กับหน้าคอมพิวเตอร์มากขึ้นก็จะสูญเสียได้ง่ายขึ้น   พฤติกรรมชีวิตที่มีการเคลื่อนไหวน้อยลงและการกินอาหารที่ให้พลังงานสูงทำให้จำนวนคนเป็นโรคอ้วนมากขึ้น  โรคภัยที่รุมเร้าก็เป็นภาระที่ประเทศต้องระดมสรรพกำลังเข้าแก้ไข 

บทบาทของโรงเรียนต่อการสร้างความฉลาดทางด้านร่างกาย

1.       การออกแบบการเรียนรู้ที่ให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติให้ได้ใช้อวัยวะทุกส่วนในร่างกาย   ทั้งในแง่ของความแข็งแรงอดทน  และ ในแง่ของการทำงานที่สอดประสานกัน   ทั้งในร่มและกลางแจ้ง  

2.       ออกแบบวิถีชีวิตในโรงเรียนให้เด็กๆ มีช่วงเวลาได้เล่นหลายๆ ช่วงเวลา  เช่น  ภาคเช้า  ช่วงพักภาคเช้า  กลางวัน และ หลังเลิกเรียน

3.       ออกแบบการสอนวิชาพละศึกษาหรือกิจกรรมให้สอดคล้องกับการต้องการการพัฒนาทางด้านร่างกายของเด็กให้เหมาะสมตามวัย   

-          วัยอนุบาลควรให้เด็กได้ออกกำลังกายเพื่อพัฒนากล้ามเนื้อมัดใหญ่ ได้แก่ ความสมดุล การทรงตัว  ความแข็งแรง ความอดทน และ พัฒนากล้ามเนื้อมัดเล็กเพื่อการทำงานที่สอดประสานกันของอวัยวะต่างๆ  กิจกรรมที่เหมาะสมได้แก่  การว่ายน้ำ  กิจกรรมประกอบจังหวะ  กายบริหาร  เกม  การวิ่งเล่น  การเล่นเครื่องเล่นสนามที่ประกอบด้วยกระบะทรายเปียก  ทรายแห้ง  กระดานทรงตัว  ราวโหนหรือเชือกโหน  ชิงช้า  และ อุโมงค์มุดซ่อน  เป็นต้น

-          ระดับประถมศึกษาตอนต้น  ให้เด็กได้ออกกำลังกายทุกส่วนของร่างกายเพื่อให้เกิดความคล่องแคล่ว  ควรให้เล่นกีฬาที่ไม่มีความซับซ้อนมาก

-          ระดับประถมศึกษาตอนปลายถึงระดับมัธยม  ให้เด็กได้ออกกำลังกายทุกส่วนของร่างกายเพื่อให้เกิดความคล่องแคล่ว  เพิ่มสมรรถภาพทางร่างกาย  และพัฒนาทักษะทางกลไกให้ทำงานสัมพันธ์กัน  ให้เด็กได้เล่นกีฬาได้แทบทุกประเภท   

              ผมมีบทเรียนให้ต้องกลับมาใคร่ครวญในเรื่องการสอนกีฬาในโรงเรียน  สมัยผมเรียนอยู่ชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นครูที่จบพลศึกษาโดยตรงได้สอนเราในวิชาตะกร้อไทย  ในหนึ่งชั่วโมงต่อสัปดาห์ที่เราต้องเรียนวิชานี้ครูวางขั้นตอนของกิจกรรมไว้ตามแบบแผนคือขั้นของการอบอุ่นร่างกายหรือ warm up 15 นาที  ขั้นสอนหรือสาธิต 15 นาที  ขั้นลงมือปฏิบัติ 15 นาที่  ขั้นสรุปหรือwarm down อีก 15 นาที   ในชั่วโมงหนึ่งๆ ของวิชาตะกร้อผมแทบนับได้ว่าเท้าของผมโดนลูกกี่ครั้ง  ผ่านไป 20 สัปดาห์เมื่อผมเรียนจบวิชานี้ผมไม่ได้มีทักษะการเล่นตะกร้อเพิ่มขึ้น  ไม่ได้มีเจตคติที่ดีต่อการเล่นตะกร้อเพิ่มขึ้น และผมได้มาเพียงเกรด 1     

ในโรงเรียนนอกกะลา  เราไม่นำกีฬามาแค่สอนเพื่อให้เกรด  แต่เราใช้กีฬาเป็นเครื่องมือให้เด็กๆ ได้เล่นเพื่อความสนุกสนานเพลิดเพลิน  เพื่อสร้างสัมพันธภาพที่ดีระหว่างกัน  เพื่อเพิ่มพูนกลไกการคิดการวางแผน และ เพื่อเพิ่มพูนความแข็งแรงความอดทนของร่างกาย  ที่สำคัญคือให้เด็กทุกคนได้รักในการออกกำลังกายเพื่อความมีสุขภาพดี

กรุงเทพธุรกิจ  กายใจ ฉบับที่65   21-27 สิงหาคม 2554

ความสำเร็จ

เราควรตีค่าความสำเร็จทางการศึกษาจากสิ่งใด?   เป็นคำถามที่ทุกคนต้องใคร่ครวญซ้ำแล้วซ้ำอีกเพื่อให้แน่ชัดว่าเป้าหมายนั้นไม่ได้เป็นไปเพียงเพื่อสนองความต้องการของผู้ใหญ่เท่านั้น หรือ ไม่ได้ทำไปเพื่อเด็กคนใดคนหนึ่งอย่างโดดๆ  เราต้องมองเป้าหมายที่เป็นความจำเป็นจริงๆ ต่อเด็กและต่อโลกในอนาคตและยังต้องคำนึกถึงความเป็นองค์รวมของเป้าหมายทั้งหมดเพื่อให้แต่ละคนได้สมบูรณ์พร้อมตามศักยภาพแห่งตน  ดำเนินชีวิตไปได้อย่างมีคุณค่าและปีติสุข  

ที่ผ่านมาความกระหายใคร่รู้ทำให้เราข้าใจสิ่งต่างๆ ทั้งที่เป็นรูปธรรมและนามธรรมมากขึ้น  จนกลายเป็นส่วนหนึ่งในการหล่อหลอมเป็นความเชื่อใหญ่ของผู้คนให้เข้าใจว่าการศึกษาคือการสั่งสมความรู้   จึงส่งผลให้เราให้ความสำคัญกับการสอนความรู้  วัดผลจากความรู้  และตีค่าความสำเร็จโดยนัยจากความรู้  ทั้งที่ทุกคนรู้ดีว่าแท้ที่จริงเราต้องการให้ผู้คนดีงาม  อยู่กันอย่างสงบ  สันติ  เกื้อกูลซึ่งกันและกัน ดำเนินชีวิตอย่างมีคุณค่าและมีความสุข 

ผมเชื่อว่าเราส่วนใหญ่รู้ดีว่ากำลังเผชิญความท้าทายอะไรบ้าง  และ รู้ดีว่าการที่จะปรับปรุงการศึกษาให้ดียิ่งขึ้นควรทำอย่างไร  แต่เรายังไม่ได้ทำกันอย่างเต็มกำลัง    การสิโรราบหรือการยอมจำนนนั้นง่ายกว่า  มันเป็นการปรับตัวแบบหนึ่งเพื่อให้เราได้กลับมามีสมดุลอีกครั้ง  แต่สมดุลในระดับต่ำเป็นการปรับตัวเชิงถดถอย  ที่คนส่วนใหญ่เลือกวิธีนี้เพราะสมองส่วนอะมิกดาลากระโจนเข้ามาทำงานก่อนสมองกลางหรือส่วนหน้า  มันง่ายและสามารถหาเหตุผลได้มากมายมากล่าวอ้างได้อย่างสมเหตุสมผล   ทั้งที่ธรรมชาติลึกๆ ที่ทำให้มนุษย์ก้าวหน้ามาได้ขนาดนี้เพราะเราปรับตัวอีกแบบคือการตะลุยฝ่าอุปสรรคนานามา  ตลอดช่วงวิวัฒนาการมนุษย์ล้วนแต่ผลักดันเพื่อเอาชนะขีดจำกัดศักยภาพของเราเองเสมอ 

ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วและรุนแรงรอบด้านนี้   การศึกษาปัจจุบันจะตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงนั้นได้อย่างไร  เราต้องมองไกลกว่าเป้าหมายอันตื้นเขิน  มองมากกว่าความรู้  มากกว่าการสอบเข้ามหาวิทยาลัยได้ มากกว่าการมีงานทำ ฯลฯ    แต่ดูเหมือนการศึกษาซึ่งเป็น “ตัวจัดกระทำ”   จะมี  “ตัวแปรแทรกซ้อน”  มากมายซ่อนอยู่  การควบคุมผลสูงสุดจึงอยากแสนเข็ญ   การศึกษาอาจจะช่วยให้เราตระหน​ักว่าจะต้องแปรงฟันทุกวัน  หรือ ระวังอย่าให้ตัวเองพลัดต​กจากที่สูง. หรือ เราหาประโยชน์จากสิ่งต่างๆ  อย่างไร​ได้บ้าง แต่ก็ไม่ได้สร้างผลอย่างชัดเจนที่จะให้คนตระหนักว่าชีวิตของเรานั้นสั้นแค่ไห​น 

เราทุกคนที่เกี่ยวข้องกับการให้การศึกษาทั้งทางตรงและทางอ้อม  จึงต้องทำให้ได้ดีที่สุดเหมือนกับชาวสวนที่เฝ้าดูแลเอาใจใส่ต้นไม้ในสวนทุกด้านอย่างพร้อมพรั่งทั้งรดน้ำ  ใส่ปุ๋ย ตัดแต่งกิ่ง หรือกำจัดศัตรูพืชให้ โดยหวังว่าปัจจัยที่ทำลงไปจะเอื้อให้ปัจจัยทางธรรมชาติของต้นไม้ออกผลของมันอย่างสมบูรณ์    ชาวสวนทำได้เพียงเฝ้ามองเฝ้ารอผลผลิตหลังจากที่ได้ทำทุกอย่างแล้ว

โรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา หรือ โรงเรียนนอกกะลา มองเป้าหมายในการพัฒนาผู้เรียนอย่างเป็นองค์รวมซึ่งประกอบด้วยปัญญาภายนอก และ ปัญญาภายใน  และทำทุกวิธีในฐานะของคนสวนที่ดี

 ปัญญาภายนอก  ได้แก่ ความฉลาดทางด้านร่างกายซึ่งหมายถึงการพัฒนาผู้เรียนให้สามารถดูแลและใช้กายอย่างมีคุณภาพ  มีความแข็งแรง  อดทน อวัยวะทุกส่วนทำงานอย่างสอดประสานกัน   และอีกอย่างของปัญญาภายนอกคือความฉลาดทางด้านสติปัญญาซึ่งหมายถึงการเรียนรู้ศาสตร์ต่างๆ เพื่อให้เข้าใจต่อโลกและปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น   จะประกอบด้วยความรู้มากมายหลายแขนงที่จะใช้ในการดำเนินชีวิตหรือการประกอบอาชีพ   

ปัญญาภายใน  ได้แก่ ความฉลาดทางด้านจิตวิญญาณ และ ความฉลาดทางด้านอารมณ์  ซึ่งหมายถึงความสามารถในการรับรู้อารมณ์ความรู้สึกของตนเอง(รู้ตัว)และผู้อื่นจนสามารถจัดการอารมณ์ตนเองได้อย่างดี   การเห็นคุณค่าในตัวเองและผู้อื่นหรือสิ่งต่างๆ  เพื่อการดำเนินชีวิตอย่างมีความหมาย   การเห็นความสัมพันธ์เชื่อมโยงระหว่างตนเองกับสิ่งต่างๆ  นอบน้อมต่อสรรพสิ่งที่เกื้อกูลกันอยู่   การอยู่ด้วยกันอย่างภารดรภาพยอมรับในความแตกต่าง  เคารพและให้เกียรติกัน  อยู่อย่างพอดีและพอใจได้ง่าย   การมีสติอยู่เสมอ  รู้เท่าทันอารมณ์เพื่อให้รู้ว่าต้องหยุด หรือ ไปต่อ กับสิ่งที่กำลังเป็นอยู่   การมีสัมมาสมาธิเพื่อกำกับความเพียรให้การเรียนรู้หรือการทำภาระงานให้ลุล่วง  และ การมีจิตใหญ่มีความรักความเมตตามหาศาล

ตีพิมพ์ในกรุงเทพธุรกิจ  7 สิงหาคม 2554 

รัก กับ เข้าใจ

ความรักนำมาซึ่งความเข้าใจ ความเข้าใจก็นำมาซึ่งความรัก
                เมื่อเรารู้สึกรักหรือหลงใหลอะไรสักอย่างเราจะทุ่มเทเพื่อจะเข้าถึงและเข้าใจสิ่งนั้น (ความเข้าใจคือความสามารถอธิบายได้อย่างแตกฉาน นำมาสู่การปฏิบัติและการเปลี่ยนแปลงตัวเอง) เช่น  คนที่รักการดื่มกาแฟเขาจะอ่าน  จะค้นคว้า  จะแสวงหาการลิ้มลองอย่างไม่รู้จักจบสิ้นโดยไม่ต้องมีใครมาคอยย้ำเตือน  เขาจะจดจำเรื่องราวต่างๆ ของกาแฟได้อย่างดี และ ความทรงจำในชีวิตก็มักจะเกี่ยวโยงกับเรื่องราวของกาแฟไปด้วย  เขาจะมีความสามารถในการเลือกเฟ้นกาแฟดีๆ และปรุงกินเองได้  จนในที่สุดอาจจะผสานเข้าไปในปรัชญาการดำเนินชีวิตของตนเองได้
           ไอน์สไตน์ ไม่ได้จบทางด้านฟิสิกส์  แต่รักฟิสิกส์ ไขว่คว้าศึกษาเองจนได้เป็นนักวิทยาศาสตร์เอกในโลก
            จอนห์ เลนนอน เจ้าของเพลงอมตะ Imagine  ไม่ได้จบวิชาการดนตรี  แต่รักการร้องเพลง จนได้เป็นตำนานของโลก
           บิล เกตส์ เรียนมหาวิทยาลัยเพียงปีเดียว หรือ สตีฟ จอบส์ เจ้าของแบรนด์ Apple เรียนได้เพียงไม่กี่เดือน และชื่นชอบวิชาที่เรียนวิชาเดียวคือการออกแบบตัวอักษร แต่ทั้งสองรักในคอมพิวเตอร์  จึงได้สร้างตำนานด้านคอมพิวเตอร์
           โน๊ต อุดมแต้พานิชย์ รักในการพูดและการสร้างรอยยิ้มให้กับผู้คน  เขาจึงกลายเป็นนักพูดที่มีคนคอยฟังทุกปี
           พันธ์รบ กำลา  เจ้าของแฟนไชส์  ชายสี่หมี่เกี๊ยว จบแค่ ป.4 
ทุกคนที่กล่าวมาเริ่มต้นด้วยความรักแล้วความรักก็นำเขาไปสู่ความเข้าใจในสิ่งนั้นอย่างลึกซึ้ง   รักประเภทนี้เป็น "รักที่ไม่มีเงือนไข"   ไม่คำนึงว่าจะได้อะไรตอบแทน   ไม่คาดหวังผลเกินกว่าการที่จะได้ทำ    เขาเหล่านั้นจึงมีความสุขอยู่กับการได้ทำ   

เมื่อเราเห็นคนทิ้งขยะอย่างไม่รับผิดชอบ  หรือ  คนใช้พลังงานแบบไม่บันยะบันยัง  หรือ คนตัดต้นไม้  เราอาจโอดครวญว่า  "ทำไมพวกเขาไม่ช่วยกันดูแลโลก"    ที่เขาเหล่านั้นไม่ได้รักโลกมาพอเพราะเขาไม่เข้าใจความสัมพันธ์ที่โยงใยกันอยู่    ถ้าเราทำให้เขาเข้าใจถึงความสัมพันธ์ที่โยงใยกันอยู่  ความเข้าใจนั้นจะนำเขาไปสู้ความรักได้เช่นกัน  อย่างเช่น  หญิงสาวรู้สึกรังเกียจและขยะแขยงไส้เดือนแต่เมื่อเธอเรียนรู้และได้เข้าใจ ว่าไส้เดือนมีคุณค่าต่อดินเพียงใดเธอก็จะกลับมารักไส้เดือนได้    ถ้าคนๆ หนึ่งเข้าใจถึงผลเสียและผลกระทบอย่างใหญ่หลวงของการไม่มีตนไม้  ตอนนั้นเขาก็จะกลับมารักต้นไม้

ผู้ปกครองส่วนใหญ่ของโรงเรียนต่างๆ  ที่ยังไม่ได้ให้ความร่วมมือกับโรงเรียนในการพัฒนาผู้เรียนให้เต็มศักยภาพ    ทั้งนี้เพราะผู้ปกครองเหล่านั้นยังไม่เข้าใจว่าจะต้องทำอย่างไรหรือสำคัญเพียงใด  หรือไม่ก็เพราะยังไม่ได้รู้สึกรักโรงเรียนนั้นๆ

เด็กบางคนอาจจะยังไม่ได้รักการเรียนทั้งนี้เพราะเขายังไม่เข้าใจจริงๆ ว่าการเรียนช่วยในการสร้างผลแตกต่าง อย่างไรในอนาคต   หรือ  เด็กบางคนเรียนแล้วแต่ไม่เข้าใจบางเรื่องอย่างลึกซึ้งทั้งนี้เพราะเขายังไม่ได้รักหรือสนใจในเรื่องนั้น จริงๆ ทำให้ไม่มีความเพียรพยายามในการขนขวายเรื่องนั้นต่อ

วันหนึ่งผมให้เด็กๆ ป.5 และ ป.6 เขียนมาถามครูใหญ่  ผมได้รับคำถามมากมายกว่าสี่ร้อยคำถาม   บางคำถามก็เกี่ยวข้องกับครู หรือพนักงานของโรงเรียนฯ   เช่น   ถามว่า  "ทำไม่ป้าแม่ครัวจึงไม่ค่อยยิ้มให้เรา"  หรือ "ทำไมป้าแม่ครัวจึงตักข้าวให้เราน้อย"  ผมไม่ได้ตอบคำถามนั้นทันที่แต่บ่ายวันนั้นผมเชิญป้าแม่ครัวมาที่ห้อง ป.6   ผมถามนำ เพื่อให้ป้าแม่ครัวเล่าเรื่องราวชีวิตการทำงานที่นี้ตั้งแต่เริ่มตั้งโรงเรียนว่าได้ทำอะไรบ้าง   

ป้าแม่ครัวเล่าให้เด็กๆ  ฟังว่า    “ตอนแรกนั้นยังทำกับข้าวไม่เก่งเลยต้องมาเป็นแม่บ้าน คอยปัดกวาดห้องเรียนหลังจากเด็กๆ กลับบ้าน  ล้างห้องส้วมที่สกปรกและมีกลิ่นเหม็นเพื่อให้ตอนเช้าเด็กๆ  ได้ใช้ห้องน้ำที่สะอาด  คอยขัดพื้นหรือผนังบริเวณที่เด็กๆ ทำเลอะเทอะไว้ ฯลฯ   เป็นแม่บ้านอยู่ราวสองปีก็มาเป็นแม่ครัวจนมาถึงปัจจุบัน    เป็นแม่ครัวจะต้องตื่นตอนตี่สามและทำงานยาวถึงบ่ายสาม  แต่ถ้าวันไหนมีแขกมาอบรมก็ต้องอยู่ยาวต่อไปถึงสองทุ่ม  จนจัดล้างจัดเก็บทุกสิ่งเสร็จ  และการยืนนานๆ ก็ทำให้ปวดขา”

  ผมถามเด็กๆ ว่า  "ตั้งแต่เข้าเรียนชั้นอนุบาล1 ถึง ป.6 แต่ละคนกินข้าวที่โรงเรียนไปกี่มื้อ"    

เด็กๆ นิ่งคิด และบางคนเริ่มตอบออกมาเบาๆ  "เยอะมาก" 

แล้วผมก็ให้เด็กๆ ทุกคนได้ขอบคุณป้าแม่ครัว    เมื่อเด็กๆ ได้เข้าใจหน้าที่อันหนักหน่วงของป้าแม่ครัวแล้ว เขาก็จะรักเป้าแม่ครัวมากยิ่งขึ้น  และคำถามที่เขาถามไว้ก็จะได้รับการตอบด้วยตัวเขาเอง  และเป็นคำตอบที่มาจากความเข้าใจ

รักเป็นที่มาของความเข้าใจ  และ ความเข้าใจก็เป็นที่มาของรัก

บทเรียนเพื่อการมองไกลกว่าเป้าหมายอันตื้นเขิน

ต้นปี2552 เป็นช่วงที่ราคาน้ำมันดีเซล  ราคาลิตรละ 42 บาท คนไทยทุกคนได้รับผลกระทบไม่ทางตรงก็ทางอ้อม  ครูและเด็กๆ ชั้น ป.5 จึงคิดทำน้ำมันไบโอดีเซลโดยร่วมกันพัฒนาหน่วยการเรียน "ไบโอโซฮอร์กู้ชาติ"  กว่าที่เด็กๆ จะเข้าใจและสามารถทำไบโอดีเซลสำเร็จต้องใช้เวลากว่า 5 สัปดาห์  เด็กๆ ดีใจมากที่สามารถทำสิ่งที่ไม่นึกฝันว่าจะทำได้เองให้สำเร็จได้  หลังจากนั้นเด็กๆ ก็ค้นคว้าหาวิธีการที่สามารถทำให้ได้เร็วขึ้นและมีคุณภาพดียิ่งขึ้น  เมื่อเด็กกลุ่มนี้ขึ้นชั้น ป.6 โรงเรียนฯ กำหนดให้นักเรียนทุกคนได้เรียนรู้เรื่องการประกอบการเบื้องต้น เด็กๆ กลุุ่มนี้จึงรวมกันเป็นผู้ประกอบการผลิตน้ำมันไบโอดีเซลจากน้ำมันพืชที่ใช้แล้ว จำหน่ายให้ผู้ปกครองที่ใช้รถไถนา

  วาบความคิดตามมาเมื่อมองไกลออกไป  เรายังสอนให้เด็กๆ กระทำการเพื่อตอบสนองตัวเองอย่างกระแสบริโภคนิยม  แทนที่ที่จะเรียนรู้เพื่อก้าวพ้นไปสู่การลดการใช้พลังงานลงหรือการใช้พลังงานอย่างคุ้มค่า

   หน่วย "ขยะ" เช่นกัน  บางกิจกรรมเช่นการนำขยะมาดัดแปลงเพื่อใช้ประโยชน์อื่น เป้าหมายระยะอันใกล้ดีหลายอย่างเท่าที่ทุกคนคิดออก  แต่เมื่อมองไปไกลกว่ากลับพบว่าวิธีนั้นไม่ได้ทำให้ขยะลดลงทั้งทางต้นทางและปลายทาง  ขยะได้เปลี่ยนรูปให้จัดการได้อยากขึ้นไปอีก
   ยังมีเรื่องที่ต้องได้ใคร่ครวญกันอีกเยอะ เพื่อก้าวข้ามกำแพงของเป้าหมายอันตื้นเขิน

จัดดอกไม้ในใจคน

การพัฒนาครู

“มีเพียงมนุษย์เท่านั้นที่จะสอนความเป็นมนุษย์ได้” ครูจึงสำคัญยิ่งต่อคุณภาพการศึกษา กระบวนการรับครูไม่ว่าจะเป็นวิธีใดก็ไม่ได้ให้ผลแตกต่างกันมากนัก แต่สิ่งที่ส่งผลต่อคุณภาพของครูจริงคือกระบวนการพัฒนาครูผ่านวัฒนธรรม องค์กร ได้แก่

- การทำ ให้เห็นเป้าหมายร่วมกัน การมีความรู้สึกร่วมในเป้าหมาย และ การรู้วิธีทำให้ไปสู่เป้าหมายนั้น

- การพัฒนาครูอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ โดยผ่านการปฏิบัติงาน การสะท้อนงาน สนทนาอย่างเป็นกัลยาณมิตร การประชุมเพื่อย่อยประสบการณ์ที่เกิดขึ้นสม่ำเสมอทุกสัปดาห์ เป็นต้น ทั้งนี้ทีมครูรุ่นพี่ที่มีความสามารถถึงขั้นสอนผู้อื่นได้ จะมีบทบาทมากต่อการพัฒนาครูรุ่นใหม่ๆ

- การทำงานเป็นทีม คือ คิดแบบร่วมมือ ไม่ใช่คิดแบบแข่งขัน

- กรอบความคิดที่เป็นบวก เชื่อว่าทุกอย่างเป็นไปได้ และการมองเห็นคุณค่าของคนอื่นหรือสิ่งอื่น

- การสร้างบรรยากาศในการทำงาน ที่เอื้อต่อการเรียนรู้ด้วยการสร้างปฏิสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน สัมพันธภาพที่ดีระหว่างครูกับครู ครูกับผู้เรียน ครูกับผู้ปกครอง

วิเชียร ไชยบัง